Leiderschap in de zorg

 
Patiënt met looprek

Goed leiderschap in de zorg is een geweldige uitdaging. Voor een toekomst waarbij goede kwaliteit en toegankelijkheid voor iedereen mogelijk is.

Uit enkele recente berichten:
    • de zorgkosten blijven stijgen
    • het wordt steeds moeilijker zorgpersoneel te vinden
    • de zorg blijft achter met ICT

Zorgkosten blijven stijgen

Zorg lijkt, zoals het er nu uitziet, in de toekomst onbetaalbaar te worden.

Zorg in Nederland is goed. En duur.

De zorg in Nederland behoort in vergelijking met andere landen in Europa tot de duurste. En de beste. Volgens de Organisatie voor Economische Samenwerking en ontwikkeling (OESO) geven we in het jaar van de laatste bekende cijfers, 2016 Health Stats, 10,9 % van het BNP (Bruto Nationaal Product) uit aan zorg. Alleen in de Verenigde Staten is dit cijfer hoger. Per hoofd van de bevolking is dat circa € 5.000. In Europa hebben we daarmee, samen met Denemarken en Zweden één van de duurste zorgstelsels.

In 1951 was het als percentage van het BNP 0,9 %.

De zorgkosten stijgen verder en groeien nu verhoudingsgewijs sneller dan het BNP. De zorg dreigt daarmee in de toekomst onbetaalbaar te worden. Ook voor andere zaken zoals onderwijs, defensie, infrastructuur e.d. is financiering nodig. De grenzen van de betaalbaarheid van de zorg naderen.
Maatregelen zullen, zoals het er nu uitziet, nodig zijn en dat maakt zorg politiek tot een belangrijk onderwerp. Via wetgeving worden nu voor een groot deel de kaders en inhoud van de zorg bepaald. En daarmee ook de kosten.

In de afgelopen decennia besloegen die kosten slechts een klein deel van het BNP en was daardoor de noodzaak, als macro-economische factor kleiner. Omdat zorg voor het grootste deel collectief is gefinancierd, is het uitgangspunt daarbij altijd van toepassing geweest om deze publieke middelen zo goed en verantwoord mogelijk te besteden. Optimale zorg tegen redelijke kosten.

Hoe houden we goede en betaalbare zorg?

Goede zorg mag wat kosten. Bij de daadwerkelijke zorgverlening komen kosten niet op de eerste plaats. Om dit zo veel mogelijk te kunnen behouden, worden achter de schermen wel steeds meer factoren betrokken om de kosten minder te laten stijgen.
Of het nu gaat om de vergoeding van dure medicijnen, of het introduceren van marktwerking voor zorgondernemingen. Het zijn initiatieven die kunnen helpen de zorg betaalbaar te houden.

De best mogelijke mix?

Belangrijk is, en soms moeilijk, om regels in een goede vorm te gieten. Om regels te ontwerpen die automatisch tot gewenst gedrag en gedrag leiden. Dat wil zeggen dat het leidt tot maximale zorg tegen aanvaardbare kosten. Soms werken regels verkeerd gedrag in de hand. Soms wordt ICT niet, verkeerd of nog te weinig ingezet. Of is het moeilijk de ICT in de zorg goed te laten werken. Of treden er andere situaties op.

Financiering van de zorg anders regelen?

Financieel is zorg ingewikkeld geregeld. Omzetten kunnen gaan dalen als een patiënt eerder wordt ontslagen dan voorheen door een betere behandeling. Gebouwen en (dure) apparatuur worden over lange tijd afgeschreven en dan kan het financieel ongunstig uitpakken als er onbezette bedden zijn. Een andere regeling voor vergoeding is in dat geval beter, maar niet eenvoudig uit te realiseren. Het kan dan bijna als logisch worden gezien om te streven naar hoge bedbezettingen en niet de patiënt naar huis te sturen. Het vraagt oplettendheid om het doel van de zorg voor ogen te blijven houden.

De wereld is ingewikkelder geworden

Een mislukt ICT-project kost veel geld, waarbij de kans toeneemt dat de impact van een project van te voren niet onvoldoende duidelijk is vanwege toegenomen complexiteit. Risico's op een goede manier in kaart brengen wordt van groter belang.

Wat kan de zorg doen aan kostenbeheersing?

Enkele overwegingen en ideeën.

Bureaucratie en management

Bureaucratie is voor een deel nodig en noodzaak. We willen weten waaraan het (ons) geld wordt uitgegeven. En we willen kiezen. En de organisatie moet kunnen sturen. Maar het kan vaak slimmer. Bijvoorbeeld door na te gaan wat echt belangrijk is om te meten. En met goed ingerichte ICT-processen. Aandacht en het zichtbaar maken van onlogische processen en deze verwijderen, terugdringen, of liever nog, vermijden. Over onzinnige eisen van financiers, in de ogen van zorgbestuurders, kan gesproken worden over de consequenties die gevraagde data met zich meebrengen. Er kan overlegd worden of de verzamelde gegevens zinvol zijn in relatie tot de kosten van het bijhouden er van. Ingewikkelde regels zorgen voor ingewikkelde verantwoording. Wat er aan bijdraagt dat de steeds schaarser wordende middelen niet naar de zorg zelf gaan. Het is de uitdaging aan de zorg om mee te helpen de zorg betaalbaar te houden.
Sommige schattingen lijken er op te wijzen dat de zorg, zonder enige in te boeten op kwaliteit, alleen al door het optimaal te regelen 20-30 % goedkoper zou kunnen.
Het blijkt bijvoorbeeld uit vergelijkingen van rendementen van private aanbieders van zorg in vergelijking tot niet-private aanbieders in dezelfde zorgsector.
Of door vergelijkingen van de kosten van zorg in vergelijking met andere landen. (Maar er zijn ook landen waar de zorg duurder is.)

Een van de onderdelen daarin is de administratieve organisatie. Het bewerkstelligen van een gestroomlijnde administratieve organisatie is een taak van het management. Waarbij input van de medewerkers essentieel is.
De uitnodiging is aan de regulier zorg om deze kansen te benutten. Daarmee kan elke organisatie zich onderscheiden. Hoge kwaliteit tegen minder kosten. Gerealiseerd door bijvoorbeeld een lager ziekteverzuim, minder personeelsverloop, een hoge patiënt- en medewerkerstevredenheid, etc.
Belangrijk zijn voor cliënten, medewerkers en de maatschappij. Als dat wordt gedaan ontstaan uitstekende bedrijven omdat de onderlinge wisselwerking zorgt voor een zelfversterkend effect. In de zorg werken aan steeds beter. Hierin ligt de uitdaging voor goed werkgeverschap.
De leidende voorbeelden zijn de organisaties die het op al deze terreinen goed doen. En die zijn er.

Enkele ideeën en suggesties:

    • Inefficiënte administratieve processen maken het werk onnodig zwaar. Als je de zin niet ziet, waarom iets gedaan moet worden, of waarom er zoveel papieren ingevuld moeten worden, gaat dat behalve ten koste van andere werktijd, ook ten koste van werkplezier.
    • Het werk in de zorg is gewoon zwaarder. Inzetten op oplossingen om het werk minder belastend te maken, in overleg en samenspraak met de medewerkers.
    • De zorg heeft te maken met 'willekeurige' besluiten van de overheid. Dan weer budget eraf, het volgende jaar erbij. Etc. 'Willekeur' heeft een averechts effect.
    • Meer ambitie is gewenst? Het sector gemiddelde in de zorg is 5,1 % voor ziekteverzuim. Streven naar het landelijk gemiddelde van 3,9% voor verzuim?
    • Een passende leiderschapsstijl kiezen. Managers moeten een toegevoegde waarde hebben en niet als last worden ervaren door medewerkers. De juiste leidinggevenden zijn een belangrijke factor.
Inefficiënte administratieve processen

Wat te vaak wordt waargenomen:

    • Niet het juiste gereedschap voor het juiste administratieve proces gebruiken.
    • Door fusie e.d. met verschillende, niet op elkaar aangepaste processen werken. Waarbij die situatie te lang blijft bestaan en op den duur als een gegeven wordt geaccepteerd.
    • Niet goed ingerichte administraties blijven gebruiken en problemen daarin met steeds meer 'workarounds' oplossen.
    • Dubbele administraties bijhouden op verschillende niveaus of verschillende afdelingen, die net niet op dezelfde wijze gedefinieerd zijn, waardoor ze slechts met kunst- en vliegwerk op elkaar kunnen aansluiten.
    • Managers met te weinig kennis van de inhoud van processen.
    • Geen of te weinig communicatie van de werkvloer.
    • Geen of weinig gebruik maken van feedback processen. Werkt de oplossing die bedacht is ook goed? Of kan dat verbeterd worden?
    • Nieuwe technieken of te veel omarmen of te weinig omarmen. Te dure systemen als maatwerk laten bouwen die na een jaar al niet meer voldoen.
    • Te weinig samenhang in de organisatie bewerkstelligen.

Personeelstekorten in de zorg

Ziekteverzuim

Het gemiddelde ziekteverzuim in Nederlan is 3,9 % in 2017 (bron CBS). Voor de zorgsector is het 5,1 %. (Zie deze link voor recente cijfers van het CBS over ziekteverzuim.)

Leiderschap in de zorg

De zorg is een (mens) intensieve bedrijfstak. Veel mensen werken uit gedrevenheid in de zorg. Goed werkgeverschap zorgt ervoor dat mensen betrokken blijven in de zorg.
De kunst, het leiderschap in de zorg, is om de organisatie volledig tot bloei te laten komen.
Het management heeft de belangrijke taak dit samen met de medewerkers zo goed mogelijk te doen.

De leiderschapsstijl heeft grote invloed

Goed leiderschap wordt door de situatie bepaald. Misschien niet altijd. Wel vaak. In sommige situaties is autoritair leiderschap nodig. In andere situaties past een meer dienende rol. Afhankelijk van het doel.
In de zorg kan in bestuurlijke situaties dienend leiderschap goed werken. Bijvoorbeeld om de bedrijfsvoering verder te optimaliseren. Medewerkers zijn betrokken en opgeleid voor hun specifieke werk.
Daarbij hoort ook soms het nemen van impopulaire besluiten. Maar wel nadat zoveel mogelijk informatie wordt ingewonnen, en risico's zo goed mogelijk in kaart zijn gebracht.  En de afweging bekend is. Waarom wordt in dit geval deze keus gemaakt? Dat hoort allemaal bij het maken van dergelijke zorgvuldige besluiten en de tijd ervoor is er ook.
In andere situatie zoals bij levensreddende operaties is autoritair leiderschap nodig.
Door een cultuur van te veel autoritair bestuurlijk leiderschap kan het vertrouwen verdwijnen, het verzuim en de werkdruk steeds hoger worden en het werkplezier lager. Wat ervoor zorgt dat de resultaten, in alle opzichten, ook financieel, laag zijn.
Het moeilijkste is om te onderkennen wanneer welke leiderschap nodig is. En wie daar voor geschikt is.
Bij steeds meer organisatie wordt zelfsturing ingevoerd. Alleen, hoe je het ook noemt, de uitdaging is om een goed inzicht te krijgen en de ervaring van de werkvloer mee te wegen in besluiten. Voor het komen tot goede, afgewogen besluiten is dat altijd al nodig geweest. Met zelfsturing kan het risico van een soort anarchie ontstaan. Of zelfs een machtsstrijd. Wanneer zelfsturing te ver wordt  doorgevoerd. En de kaders onvoldoende duidelijk zijn.
Elke organisatie kent een hiërarchie. Omdat een bestuurder ter verantwoording moet kunnen worden geroepen. Ook al werkt dat niet altijd perfect.

ICT-ontwikkelingen in de zorg gaan langzaam

Ontwikkelingen in de Verenigde Staten

In de Verenigde Staten drukken de kosten van de gezondheidszorg voor een aanzienlijk deel op de werkgever. En omdat de zorgkosten, ook in de Verenigde Staten als percentage van het BNP, steeds sneller stijgen hebben ook de grote techbedrijven interesse in zorg. En kijken zij naar mogelijkheden voor innovatie.
De grote techbedrijven hebben interesse in dataverzamelingen en apps, maar onderzoeken ook of een andere organisatie in de zorg beter kan werken.
Amazon, in een samenwerking met aantal andere bedrijven heeft recent aangegeven dat ze gaan onderzoeken wat ze kunnen doen aan de kosten van zorg voor hun werknemers. Met een non-profit insteek.

Door technologische ontwikkelingen kan steeds meer zorg thuis worden gedaan.

Grote bedrijven als Philips en Siemens zetten vol in op Heathcare omdat ze kansen en mogelijkheden zien. Philips ziet in de consumentenmarkt dat zestigplussers prima kunnen omgaan met digitale hulpmiddelen, waar de arts nog weleens denkt; 'dat kunnen zestigplussers niet.'

Dat wordt de hefboom om de veranderingen te versnellen. Patiënten gaan als klant eisen dat de zorg verandert zodat zij hun eigen gezondheid beter kunnen beheren.

Ontwikkelingen in Nederland

Uit het bovenstaande valt op te maken dat er signalen zijn dat ook in ons land de zorgsector meer - maar wel goed afgewogen - voortgang kan maken om de zorg betaalbaar te houden. De kennis kan omhoog om nieuwe ontwikkelingen op waarde te schatten en regels moeten leiden tot de juiste motieven voor verbeteringen in de zorg.

Innovatie vanuit de zorgsector zelf gaat langzaam

Innoveren

 Er zijn nu nog te weinig prikkels om de kosten laag te houden. De focus ligt op kwaliteit en dat kost nu eenmaal geld. Daarbij wordt een dergelijk debat snel emotioneel. Uiteraard wil iedereen goede zorg voor ouderen en handen aan het bed in plaats van kosten aan management en hoge overheadkosten. Daar is niemand het mee oneens. Maar te dure zorg gaat vroeg of laat ook ten koste van de kwaliteit.
Op dit moment is er vaak te weinig sprake van een efficiëntie cultuur. Die is er wel meer bij private aanbieders. Omdat deze aandeelhouders naar winst streven. Transparantie moet een voorwaarde zijn. Ten behoeve van de kwaliteit.
En er spelen meer zaken. Wat kunnen 'oude' aanbieders leren van 'nieuwe'?
Goede bedrijfsvoering is belangrijk voor de toekomst.

Winst maken in de zorg

In sommige sectoren mag er winst gemaakt worden. In andere niet. Ook vinden we het vaak moreel verwerpelijk om geld te verdienen in de zorg. Maar, als er geen prikkel is zie je dat de zorgkosten als vanzelf oplopen. Meer marktwerking, met bijbehorende randvoorwaarden als transparantie, kan werken.
In de sectoren waar winst maken is toegestaan zie je af en toe al grote verschillen ontstaan tussen verschillende zorgorganisatie die dezelfde activiteiten verrichten.
Een enkele jaren opgerichte BV maakt, bijvoorbeeld 10 x zoveel rendement, dan een Stichting die al dan via fusies al heel veel jaren bestaat.  
Het verschil, afgezien van de historische situaties zoals werken vanuit verouderde gebouwen e.d.?
De recent opgericht BV heeft een winstprikkel voor de eigenaren en de Stichting niet. De BV let veel meer op de kosten en kan lager inschrijven op tarieven van de zorgverzekeraar dan de Stichting. En vooropgesteld dat de kwaliteit van de verleende zorg goed is, is dat beter voor ons allemaal.

Categorie: 

Reactie toevoegen